Dating the Artist – verslag van een hete herfst

19/12/2017

Gepassioneerde zanger zoekt partner (m/v/x) die graag luistert.
Nieuwsgierige luisteraar zoekt partner (m/v/x) die graag van zich laat horen.
Wil jij iemand van Vox Luminis / uit het publiek beter leren kennen?
Muzikale matchmaker Kaat Haest helpt je aan een geschikte date!

Van prille ontmoeting tot passionele discussie

“Wie vindt het belangrijk om tijdens een concert de tekst te kunnen meelezen?” De helft van de handen in de lucht. De meningen zijn verdeeld, ook onder de zangers van Vox Luminis. “Het voegt een dimensie toe!” “Het leidt af!” “Het is een must om de muziek te kunnen begrijpen!” “Muziek is voelen, ervaren, niet lezen of weten!” Evenveel meningen als deelnemers, met een vurige discussie als gevolg. Het is maandag 25 september 2017. De deelnemers aan ‘Dating the Artist’ komen voor het eerst samen in de Blindekenskapel in Brugge, waar Vox Luminis repeteert. We luisteren, kijken, stellen vragen, en spontaan ontrolt zich de eerste discussie.

De open repetitie van vanavond is bedoeld als opwarmer en ijsbreker voor Dating the Artist, een project van Musica en Concertgebouw Brugge waarbij muzikanten en publiek met elkaar in dialoog gaan tijdens de voorbereiding van een concert, in dit geval de uitvoering van Johann Sebastian Bachs Magnificat door Vox Luminis op 2 december 2017 in Concertgebouw Brugge. Het uitgangspunt is dat muzikanten meestal geen idee hebben van wie de luisteraars zijn die in de concertzaal zitten, wat hun voorkennis en verwachtingen zijn. In dit project wordt het traditionele perspectief van een concertinleiding, waarbij de luisteraars geïntroduceerd worden in de muziek en de uitvoerders, omgedraaid: het zijn ook de luisteraars die worden geïntroduceerd aan de muzikanten.

Het virtuele gedeelte van het traject is begin september al gestart. Alle deelnemers – zowel  luisteraars als zangers – kregen wekelijks een vragenlijst toegestuurd, met de bedoeling om meer te weten te komen over hun luistergewoontes en muzikale voorkeuren, maar ook om hen te prikkelen met een aantal discussiethema’s.

Welke belangrijke ‘functies’ heeft muziek in jouw leven? Hoe hoop je dat het klassieke concert van de toekomst er zal uitzien? Wat maakt een concert tot een geslaagd concert?

In de eerste vragenlijst vroegen we de luisteraars en de zangers om zichzelf te labelen aan de hand van de verschillende ‘luistertypes’ van musicoloog Pieter Bergé (in zijn boekje Homo Audiens - Kleine typologie van de klassieke-concertbezoeker). Zo kwamen we te weten dat er zich onder de groep ‘Adoranten’ en ‘Oordeelkundigen’ bevinden, maar ook ‘Proevers’, een ‘Maatslaaf’, een ‘Sfinx’, ‘Polyfagen’, ‘Trechterpraters’ en zelfs twee ‘Laatkomers’ – één ervan omwille van zijn trein, de andere omdat ze pas nu, op haar 59ste, kennismaakt met klassieke muziek. Een mix van doorwinterde concertbezoekers en prille liefhebbers, tussen 15 en 77 jaar. Klaar om te daten.

De sfinx (Lat. Sphinx) of lipverzegelaar (Lat. Labia clausa) luistert bewegingloos. Hij ontraadselt wat hij hoort, zonder van zichzelf iets prijs te geven. Zijn aandacht is volmaakt. Hij ziet enkel klank, en hoort geen bijgeluiden. Hij legt zichzelf het zwijgen op, één vinger op de lippen. Zijn applaus is steeds gematigd. Hij oordeelt met zijn aangezicht; één rimpel kan een boekdeel zijn.

De polyfaag (Lat. Vorax musicae) is gulzig uit principe. Hij degusteert zonder onderscheid. Nooit teert hij op een voorgevoel. Vermoedens, roem en woorden wantrouwt hij. Ondanks zijn vraatzucht, kiest hij keurig. Ontgoocheling verdraagt hij, onwetendheid niet.

Uit de vragenlijsten
PUBLIEK versus VOX

De meeste deelnemers wonen jaarlijks veel klassieke concerten bij, zelfs meer dan de muzikanten van Vox Luminis. De zangers geven aan dat ze graag meer concerten zouden bezoeken, maar dat dit moeilijk te combineren is met hun leven als professionele muzikant.

Dinsdag 26 september 2017, de zenuwen hangen in de lucht. Niemand weet goed wat te verwachten. Klara is ook van de partij en maakt een sfeerverslag. Op basis van hun luister-labels worden de luisteraars in duo’s verdeeld. Ze schuiven per twee aan een tafeltje, krijgen een vraag én een zanger voorgeschoteld. Het speeddaten kan beginnen: zeven minuten hebben ze om elkaar te leren kennen. Te beginnen bij dat luistertype. Ook de zangers gaven zichzelf een ‘etiket’. Ze omschrijven zichzelf op het podium als ‘Wenkbrauwacrobaat’, ‘Maatwieger’, ‘Stokstaartje’, ‘Ogensluiter’, ‘Ademaangever,’ ‘Genieter’, ‘Omspeler’ en ‘Roeszoeker’.

Genadeloos klinkt na zeven minuten – veel te vroeg – het belletje. De zangers schuiven door en een nieuwe vraag wordt voorgeschoteld: “Welke muzikant neem je mee naar een onbewoond eiland?”; “Welk geluid is voor jou thuiskomen?”; “Heb je ooit een concert willen stilleggen?” Bijzondere herinneringen worden verteld, toekomstdromen gedeeld, vaste concertrituelen uit de doeken gedaan. Een zanger vertelt dat hij enorm geniet van de stilte bij het thuiskomen na een concert. De Adoranten aan zijn tafeltje delen die mening. “Te voet naar huis wandelen met het concert nog in de oren, of thuis de CD nog eens opzetten om het concert te herbeleven – in ieder geval niet te veel praten,” zeggen ze. Opvallend is ook dat enkele muzikanten van Vox Luminis elkáár zouden meenemen naar een onbewoond eiland, “omdat we zo goed bevriend zijn”. Zou daarin het geheim van de Vox-klank schuilen?

Aan het eind van de speeddate vult iedereen een papiertje in: met welke zanger/luisteraar voelde je de grootste klik? De duo’s worden trio’s: twee luisteraars worden telkens gekoppeld aan één zanger. Zij zullen de komende tijd samen in discussie gaan. Ze kiezen elk een reflectiethema uit, beginnen te praten en zetten hun conversatie verder via mail. Ook van ons krijgen ze regelmatig nieuwe input, ideeën en citaten rond dat thema, om de babbel gaande te houden. Zelfs dagboeknotities worden gedeeld door onze matchmaker Kaat Haest.

Hoe ziet het concert van de toekomst eruit?
Wat kan de rol zijn van internet en sociale media voor, tijdens en na een concert?
Hoe informeer je een publiek?
Hoe stimuleer je contact tussen publiek en uitvoerder?
Hoe en met wie wil je na een concert je ervaringen delen?
Welke typische kenmerken van het klassieke concert zou je liever zien verdwijnen/evolueren?
Hoe verbreden we het concertpubliek?

Het Magnificat komt dichterbij. Eind november heeft Vox Luminis een aantal intensieve repetitiedagen in het Concertgebouw. Onze deelnemers zijn welkom om mee te kijken en luisteren, en daar gaan ze maar al te graag op in. Iemand neemt zelfs haar kleinkinderen mee, anderen spreken af met hun teamgenoot. “Ik ben niet zo’n babbelaar,” geeft onze oudste deelneemster, een Polyfaag, toe, “maar repetities bijwonen vind ik altijd heel interessant.” De passages die intensief aan bod komen tijdens de repetitie blijven duidelijk hangen, en worden herkend tijdens het concert, een bijzondere ervaring, zo vertelden een aantal luisteraars achteraf.

We zien elkaar allemaal samen terug op zaterdagavond 2 december 2017: het concert van Vox Luminis in Concertgebouw Brugge, tevens het slotmoment van het project Dating the Artist. Voor het concert zitten onze deelnemers met de zangers aan tafel, de trio’s zoeken elkaar weer op, tussen de soep en de wraps, en debatteren verder. Aan een tafel vragen we ons af hoeveel je mensen moet ‘pamperen’ om een klassiek concert optimaal te beleven. De Proevers hebben het met artistiek leider Lionel Meunier over de app ‘Wolfgang’, die tijdens het concert via je smartphone in realtime toelichting geeft bij het werk en bepaalde passages. “Vervelend,” denken de meesten, zelfs onze jongste deelneemster. Maar misschien kunnen we op deze manier het concertpubliek wel verbreden, kan het een opstapje zijn voor ‘nieuwe’ luisteraars? “Listening is difficult,” werpt iemand op, “echt luisteren moeten we leren, het is denk ik zoals wijn leren proeven,  het vergt wat oefening.” Straks, na afloop van het concert, zullen de deelnemers hun ervaringen publiekelijk delen in een aftertalk, waarop alle concertgangers welkom zijn. 

Uit de vragenlijsten
PUBLIEK versus VOX

In een uitverkochte concertzaal stelt muzikale matchmaker Kaat, voor aanvang, een paar vragen aan het voltallige publiek. Sommige toeschouwers geven toe dat dit hun allereerste Bach is. De Bach-fanaten kijken hen vertederd aan, weliswaar niet zonder enig ongeloof. Ook opvallend: Kaat vraagt wie er in de week voorafgaand aan het concert naar het Magnificat heeft geluisterd, bij wijze van voorbereiding, en een indrukwekkend deel van de handen gaat omhoog.

Tijdens het concert worden de lichten meer gedimd dan gewoonlijk, dat was een uitdrukkelijke wens van onze deelnemers. Zowel luisteraars als zangers verkiezen een donkere zaal – de historisch nochtans verantwoorde traditie om met zaallicht aan te spelen mag wat onze deelnemers betreft rechtstreeks de vuilbak in: niet goed voor de concentratie! Aan het eind van het concert richt Lionel Meunier, artistiek leider van Vox Luminis, zich rechtstreeks tot het publiek. Is het Concertgebouw Brugge ineens getransformeerd tot de Ancienne Belgique? Zover hoeft het niet te komen, maar uit de vragenlijsten bleek dat toeschouwers het erg op prijs stellen als artiesten zelf het woord nemen. 

Uit de vragenlijsten
PUBLIEK versus VOX

Na het concert verzamelen onze deelnemers in de Kamermuziekzaal om hun ervaringen te delen met het publiek. Ook de zangers van Vox Luminis druppelen blij en vermoeid binnen. Tijdens de aftertalk wordt er gemoedelijk heen en weer gepingpongd tussen luisteraars en zangers.

“En, hoe vond je het?” is meestal de eerste vraag die gesteld wordt na een concert  – voor velen een lastige vraag om zo meteen te beantwoorden. Een Trechterprater werpt op dat mensen zich vaak niet geplaatst voelen om iets over een concert te zeggen, “omdat ze bang zijn dat ze er niet genoeg over weten. Ik vermoed dat sommigen mensen bepaalde kunstvormen niet ontdekken of willen ontdekken, omdat juist die ‘wat vond je ervan’ er te veel aan is of te moeilijk.” 

Er wordt ook stilgestaan bij waarom mensen een klassiek concert bezoeken. Willen we vooral intellectueel bijleren / sociaal samenzijn / zintuiglijk ervaren / innerlijk geraakt worden? Onze vijftienjarige Proever is bijzonder nuchter: “Ik ga een concertzaal binnen zonder verwachtingen. Ik verwacht niet dat ik overspoeld ga worden door de muziek. Ik luister gewoon en zie wel wat er gebeurt. Misschien dat ik later, als ik meer concerten heb meegemaakt, wel eens intens geraakt ga worden, maar voorlopig vind ik dat nog niet nodig.” De andere Proever, vier keer zo oud, valt haar bij: “Hoe vaker ik een stuk beluister, hoe rijker het wordt. Zowel door het stuk zelf vaker te horen, als door meer context op te zoeken. Die twee gaan voor mij hand in hand.”

Uit de vragenlijsten
PUBLIEK versus VOX

Uit de vragenlijsten bleek dat de luisteraars vooral geraakt en in vervoering gebracht willen worden. Bij Vox Luminis zien we een gelijkaardige tendens met een nadrukkelijk overwicht van het sociale aspect (samen zijn en samen zingen) als het gaat over zelf een concert geven. “Vox is begonnen als een groep studenten. Het sociale aspect was toen het belangrijkste. We wilden ons amuseren. Intussen zijn daar allerlei andere drijfveren bijgekomen, maar het blijft een feit dat we enorm genieten van het samenzijn, het samen creëren.”

Het aspect van het intellectueel bijleren is voor onze luisteraars niet onbelangrijk. Een Oordeelkundige poneert stellig: “Ja, muziek vraagt uitleg voorafgaand aan een concert, over de componist, de gemoedstoestand op het ogenblik van componeren, de technische structuur, naar wie hij opkeek, door wie hij geïnspireerd werd. Ook uitleg over het gebruik van de instrumenten vind ik nuttig om te belichten.” Maar daar is absoluut niet iedereen het mee eens. Een Adorant: “Persoonlijk vind ik het niet nodig om vooraf meer uitleg te krijgen over de werken die worden opgevoerd. Het is veel leuker om onbevangen de uitvoering te beleven.”

Tweederde van onze deelnemers vinden dat een klassiek concert een mystiek element in zich draagt, sommigen spreken over een religieuze dimensie. Een ander aspect dat vaak naar voor komt, is de ontmoeting met buitengewoon talent, met virtuositeit. “Meestal blijft het bij een ontmoeting op afstand, maar in dit geval zaten we bijna bij Vox Luminis op schoot, tijdens de repetities, in de uren vlak voor het concert, en ook nu, meteen erna.”

Uit de vragenlijsten
PUBLIEK versus VOX

Na drie kwartier besluiten we de aftertalk, er moeten laatste treinen gehaald worden en sommigen kijken uit naar de officieuze ‘aftertalk’ met familie, vrienden of collega’s. Bij vertrek zien we een Adorant (hoe kan het ook anders) geanimeerd praten met een Vox-zanger in de buurt van de bar. Mission accomplished somehow, het muurtje tussen die twee is alvast gesloopt.  

Kaat Haest, Ellen De Bruyne, Gilles Helsen